داستان تاریخی پوشاک ایران: پیش از تاریخ و ایلامیان

4.83/5 (6)

در سفر هر هفته ای مدوپیا به تاریخ، بخشی از تاریخ پوشاک ایران را بررسی میکنیم، تمام ادوار تاریخ همچون تکه های پازل به هم مربوط هستند. در بخش اول این سفر، درباره‌ی چگونگی پیداش لباس و مد در انسان نخستین و غارنشین صحبت کردیم. در مطلب این هفته، به بررسی تخصصی لباس پیش از تاریخ فلات ایران و اولین سلسله پادشاهی ایران که ایلامیان بوده اند می پردازیم.

انسان هزاران سال پیش انسانی بود که مانند سایر جانوران می‌زیست و از آنچه که در طبیعت می‌یافت برای معاش خود استفاده می‌کرد. همچنین او پس از قرن‌ها یخبندان توانسته بود بقای خود را حفظ کند. دوران اولیه زندگی اش دوران توحش بود که باستان شناسان آن را دوره ی « پالئولیتیک» یا پارینه سنگی نام گذاری کرده اند. در این دوران شاهد ظهور هنرهایی چون سفالگری (به صورت ابتدایی)، نقاشی در غارها، موسیقی و رقص هستیم.

نقاشی روی بدن پالئولتیک
زیبا شدن به وسیله‌ی رنگ یکی از هنرهایی است که انسان آن روزگار تجربه کرده است و هم اکنون نیز در میان قبایل وحشی آفریقایی و یا بومیان استرالیایی رواج دارد. برای آنان رنگ کردن بدن به هنگام رقص نوعی پوشش یا لباس است. خالکوبی یا شکافتن پوست نیز برای دوام بیشتر زینت بدن و صورت مورد توجه بوده است. همچنین در این دوره از برگ ها و الیاف گیاهان مختلف برای تزئین بدن و پوشش مختصر هنگام رقص استفاده می کردند و در واقع اولین بافته‌ها را پدید آوردند که اولین حرکت به سوی بافندگی و تهیه پوشاک بوده است. در اواخر دوره پارینه سنگی بود که بشر آتش را کشف کرد و آموخت چگونه از آن بهره ببرد. لذا با پختن گیاهان توانست لباس هایش را رنگ کند و این خود تحول عظیمی در پوشش مختصر او به وجود آورد.

در دوران نوسنگی بشر پیشرفت بسیار زیادی نسبت به قبل خود کرد و توانست از الیاف گیاهی برای بافتن پارچه و یا بافته های حاصل از پشم گوسفندان برای تن پوش خود استفاده کند.

در تحقیقات باستان شناسی به این نتیجه می رسیم که نخستین اجتماعات بشری در نجد ایران در دوره‌ی نوسنگی بین ۱۰هزار تا ۱۵هزار سال پیش از میلاد مسیح بوده است . با توجه به آثار به دست آمده شامل چندین مجسمه الهه‌ی مادر بیانگر این است که انسان هنوز در بعضی از نواحی ایران در ۶ هزار سال پیش از میلاد مسیح تن پوشی نداشته است، و فرهنگ نهفته در پشت آن، فرهنگ مادرشاهی است که زن را به مقام الهه ارتقا می دهد، مجسمه‌هایی از این دست به نام ونوس، ایشتار و آناهیتا مربوط به هشت تا نه هزار سال پیش است که از تپه سراب کرمانشاه به دست آمده است. از آن ها این نتیجه را میگیریم که بشر در آن دوران نیازی به داشتن پوشش و لباس برای حفظ تن و بدن احساس نمی کرد و تنها هنگام رقص برای تزئین از الیاف بافته ی درختان یا خال کوبی و یا آویختن گردنبند به گردن استفاده می کرده است.

این مطلب را از دست ندهید  شش دلیل برای شباهت استایل مگان مارکل به ویکتوریا بکهام
مجسمه یافت شده در تپه سراب کرمانشاه
مجسمه یافت شده در تپه سراب کرمانشاه

استفاده از پوست جانوران به عنوان لباس

عامل شکار آغازی برای پوشیدن لباس‌های پوستی بود ولی این تنوع پوشش با اشکالاتی همراه بود. اولا پوست‌ها طوری شانه‌ها و دست‌ها را می پوشاند که جلوی هرگونه حرکت و جست و خیز را می‌گرفت، ثانیا قسمت‌هایی از بدن را اصلا نمی‌پوشاند، ثالثا بیشتر این پوست‌ها به خاطر خشک شدن پوست حیوانات پس از شکار قابل استفاده نبودند. از این رو بشر این پوست‌ها را قابل استفاده گردانید: ابتدا با جویدن پوست آن‌ها را نرم ساخت (کاری که زنان اسکیمو هم اکنون نیز انجام می‌دهند) بعد با کوبیدن آن و پس از کشف روغن با چرب کردن. بعدا کشف کرد که می‌تواند پوست‌ها را در شیره‌‌ی بعضی درختان که با آب مخلوط شده بود بخواباند تا نرم شوند و بتواند به هر شکلی که میخواهد آن‌ها را مورد استفاده قرار دهد.

دسته چاقویی در سیلک کاشان

با کشف دسته چاقویی در سیلک کاشان اطلاعاتی قابل توجهی از پوشاک آن زمان ساکنان سرزمین ایران بدست آمده است. به استناد نقوش روی این دسته چاقو می‌توان گفت که ساکنان نجد ایران در حدود هفت هزار سال پیش، از پارچه‌های پشمی و نخی برای پوشش خود استفاده می‌کردند. توضیح نقش چاقو چنین است که انسان این عهد (نئولیتیک) را نشان می دهد در حالی که شب کلاهی به سر نهاده و لنگی با کمربند به دور کمر بسته است.

نقش دسته چاقوی سیلک
نقش دسته چاقوی سیلک

در فلات ایران تعدادی دوک کشف شده‌اند که بیانگر این هستند که ایران زودتر از نقاط دیگر دنیا به نساجی پرداخته است و یا حداقل با اصول این صنعت آشنا بودند و از آثار باقی مانده در شوش چنین برمی‌آید که نخستین پارچه‌ها در شهر شوش و در ۶ هزار سال پیش از میلاد بافته شده‌اند.

پوشاک ساکنان بومی فلات ایران: ایلامیان

در سه هزار و دویست سال پ.م و شاید اندکی بیشتر، اقوامی در نواحی مختلف بین النهرین زندگی می کردند که نفوذشان از جنوب و جنوب غربی ایران تا کویر لوت و کویر مرکزی، سبب شد که مستقیم یا غیر مستقیم بر فرهنگ و تمدن ساکنان بومی نجد ایران و مهاجران آریایی در هزاره اول پ.م اثر بگذارند. این اقوام عبارت بودند از: سومری‌ها، اکّدی ها، آشوری‌ها و مهم‌تر از همه ایلامی‌ها با فرهنگ و تمدن خاصشان که شهر شوش را بنا نهادند. ایلامی‌ها اولین سلسله‌ی شاهی را در فلات ایران تاسیس کردند و امپراطوریشان شامل خوزستان، فارس، و بخش‌هایی از لرستان و کردستان امروزی، پشتکوه و کوه های بختیاری بود. آثار باقی مانده از این دوران بیانگر تمدن و فرهنگ والای این قوم است. تاریخ سرزمین ما تا یک هزار سال پ.م یعنی حدودا قبل از رسیدن اقوام آریایی‌ها به ایران منحصر به این قوم و سرزمینشان بوده است.

این مطلب را از دست ندهید  داستان تاریخی پوشاک ایران

وقتی در سال ۵۳۸ پ.م ایلام تحت فرمانروایی پارس‌ها قرار گرفت، همه‌ی هنر و تمدن خویش را به آن‌ها منتقل کرد. به قول آقای هینتس «پارس‌ها وارث هنر و تمدن ایلامی شدند.» و کاملا منطقی است که بگوییم تاریخ سرزمین ما تا این زمان منحصر به تاریخ ایلام بوده است.

هنر ایلامی: تلفیق با بین‌النهرین

از مطالعه آثار باقی مانده در سیلک کاشان، مرودشت و شوش به تمدن و فرهنگی پی می‌بریم که ایلام در نتیجه‌ی آمیزش با بین‌النهرین به دست آورده بود؛ اگرچه خود از فرهنگی بسیار غنی برخوردار بود. نمونه‌ی بسیار مهم این آثار را در تصویر تندیس ملکه نیپراسو همسر اونتش-گل پادشاه ایلامیان می‌بینیم. این مجسمه‌ی بزرگ از مفرغ یا برنز ساخته شده است. بالا تنه‌ی این تن‌پوش بسیار ساده و دامن آن در قسمت کمر با یک نیم دامن یا شال پوشیده شده است. این شال یا نیم دامن دارای شرابه‌هایی است که نیمی از پشت و نیمی از جلوی دامن را فرا گرفته است. در قسمت پائین نیز این دامن با نوار پهنی که آن هم شرابه‌دار است تزئین شده است.

تندیس ملکه ناپیراسو، نپیراسو همسر اونتش گل
تندیس ملکه ناپیراسو، نپیراسو همسر اونتش گل

نمونه‌ی دیگر، جامی نقره‌ای در مرودشت به دست آمده که دو زن، یکی نشسته و دیگری ایستاده بر روی آن حک شده‌اند. این زنان تن‌پوشی از پارچه یا الیاف گیاهی برگ مانند در برکرده‌اند. از نقش روی این شواهد پی می‌بریم که ایلام دارای استقلال خاصی در نوع و فرم‌های تن‌پوش خود بوده است که در هیچ یک از مناطق دیگر بین‌النهرین نظیرش یافت نشده است.

جامی نقره ای در مرودشت
جامی نقره ای در مرودشت

از مجسمه‌های کوچک طلایی باقی مانده از تمدن ایلام به این نکته پی می‌بریم که ایلامی‌ها معمولا خدایان خود را به صورت سالخورده‌ای مهربان که ریش بلندی دارد و جامه‌ی شرابه‌دار بر تن کرده است نشان داده‌اند. تن‌پوش این خدایان با تن‌پوش الهه‌های سومری در همان زمان قابل مقایسه است. از ویژگی خدایان مرد ایلام میتوان به داشتن کلاه شاخ دار یا بوقی شکل اشاره کرد.
در مُهرهای استوانه‌ای هزاره‌ی سوم و چهارم پ.م نیز لباس زنان و مردان معمولی ایلامی در حالی که مشغول کشاورزی یا بافندگی هستند نشان داده شده‌است. در این مهرها زنان دامنی بلند و مردان برهنه یا با تن‌پوش و یا دامنی از پوست شیر نقش شده‌اند.

مهم‌ترین اثری که جزئیات تن‌پوش ایلامی‌ها را می‌نمایاند، نقش برجسته‌ی زنی اشرافی است بر قیر طبیعی که بر روی چهارپایه‌ای نشسته و مشغول ریسیدن نخ می‌باشد. او پیراهنی بر تن دارد و شالی با حاشیه‌ی زیبایی شانه‌ی چپ او را پوشانده است. آستین کوتاه پوشیده و کلاهی بر سر دارد که نواری دور آن بسته شده است. خدمتکار پشت او لباس ساده ای بر تن دارد که نشان از اختلاف طبقاتی آنهاست.

زن اشرافی ایلامی در حال نخ ریسی و خدمتکارش که در حال بادزدن اوست. شوش، قرن ۹ پ.م ، موزه لوور
زن اشرافی ایلامی در حال نخ ریسی و خدمتکارش که در حال بادزدن اوست. شوش، قرن ۹ پ.م ، موزه لوور

 

منبع: هشت هزار سال تاریخ پوشاک تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، مهرآسا غیبی

به این مطلب امتیاز دهید

فیسبوک توییتر گوگل + لینکداین تلگرام واتس اپ کلوب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *